Collectiviteit speelt een belangrijke rol in de Senegalese cultuur. Marres en RAW uit Dakar nodigden voor ‘Porous Grounds, Sacred Codes’ zeven kunstenaars uit om te reflecteren op onder andere de Senegalese diaspora. Het resultaat is geen reflectie in de westerse traditie, maar een frisse mengeling van geschiedenis, maatschappelijke codes en gemeenschappen die de essentie niet prijsgeeft.
Collectieve ervaring
De tijd lijkt stil te staan in de ruimte waarin Maguette Dieng grote luidsprekers in de vorm van een hoorn in een cirkel heeft geplaatst. Daaruit komen opnamen die zij verzamelde in Dakar en andere delen van Senegal. Elke luidspreker laat andere geluiden horen. Samen klinken ze als een kakofonie die de bezoeker omringt en isoleert. Al snel is er niets anders dan de veelheid aan geluiden. En dat voelt prettig. Zo klinkt het in de straten van Dakar en tijdens Zikr, soefi-ceremonieën die door de Mouride-gemeenschap in Senegal worden beoefend. De ceremonies vinden plaats in de openbare ruimte en creëren zowel een intieme individuele ervaring als een collectieve ruimte waarin lichamen, bewegingen en het besef van tijd in elkaar overvloeien. Dieng presenteerde haar audiovisuele installaties eerder op Atonal in Berlijn, Norient in Basel en Manifesta in Barcelona. Gemeenschappen, sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen en de dynamiek tussen individuele en collectieve ervaring spelen een bepalende rol in haar werk. Haar installatie ‘Kuurèl Bu Tèèd’ is onderdeel van de groepstentoonstelling ‘Porous Grounds, Sacred Codes’ bij het Huis voor Hedendaagse Cultuur Marres in Maastricht.
Diaspora
De tentoonstelling is gecureerd door schrijver en onderzoeker Haja Fanta en cultureel strateeg Filly Gueye. Zij zijn losjes verbonden aan RAW Material Company in Dakar. RAW voert een transdisciplinair programma waarin literatuur, film, architectuur, politiek, mode en diaspora de ingrediënten zijn om een kunstgemeenschap vorm te geven. De organisatie speelde een belangrijke rol in het bij elkaar brengen van de zeven kunstenaars – Yacine Tilala Fall, Selly Raby Kane, Maguette Dieng, Ican Ramageli, Hamedine Kane, Eva Diallo en Babacar Traoré ‘Doli’ (die allen sterke banden hebben met Senegal en de Afrikaanse diaspora) en daagde hen uit om, geheel in Senegalese traditie, een tentoonstelling te maken als een collectief. Dat betekent niet dat de individuele stijl van de kunstenaars ondergeschikt is gemaakt. In hun eigen praktijk grijpen de kunstenaars allen terug op hun Senegalese wortels, verbinden zich met de Afrikaanse diaspora en onderzoeken de verhoudingen met het verleden, verwantschap en de codes die ervoor zorgen dat een gemeenschap floreert.
Ondoorzichtig
De curatoren lieten zich inspireren door de ideeën van Anne Dufourmantelle en Édouard Glissant, die beiden een lans breken voor het ongrijpbare en ondoorzichtige van cultuur. Met name Glissant verzette zich tegen het westerse idee dat cultuur transparant of begrijpbaar moet zijn. Culturen en individuen hebben volgens hem het recht om niet transparant te zijn. Psychoanalyticus en filosoof Dufourmantelle benadrukte dat het onzegbare net zo belangrijk is als dat wat duidelijk is.
Dat ‘recht op ondoorzichtigheid’ wordt al meteen duidelijk tijdens het openingsgesprek op zondag 21 december 2025. Onder leiding van Fanta en Gueye spreken de kunstenaars die aanwezig zijn over het proces van de totstandkoming van de tentoonstelling en daarin nemen ze zoveel routes dat het verhaal achter de tentoonstelling onduidelijk blijft. Lekker ondoorzichtig dus. Het samenwerken was lastig, stelt mediakunstenaar Eva Diallo. In haar bijdrage brengt ze een ode aan het monotone zanderige landschap in het noorden van Senegal. Haar werk is strak en minimalistisch en vormt een interessant contrast met de drukte en chaos van Babacar Traoré’s ‘Interruption Room’, waarin hij de complexiteit van het leven in het hedendaagse Dakar verbeeldt. Een ruimte verder gebruikt Hamedine Kane schoolborden als basis voor chaotische installaties van beelden en gebruiksobjecten die als een soort collages de verhalen van Senegal representeren.
Essentie
De Senegalese keuken die Selly Raby Kane nabouwde is misschien wel het beste voorbeeld van het recht op ondoorzichtheid. In de druk ingerichte ruimte zijn typische keukenobjecten te herkennen, maar qua vorm zijn ze onbruikbaar. Dat is een vreemde gewaarwording, maar er is zoveel te zien dat het gevoel snel omslaat in gelatenheid en verbazing. In het ijshuis, aan de rand van de tuin, straalt de multimediale installatie van Hamadine Kane een sacrale rust uit die ruimte biedt voor reflectie.
‘Porous Grounds, Sacred Codes’ daagt uit om te ondergaan in plaats van te (willen) begrijpen. Dat is lastig en confronteert de bezoeker met het westerse idee van kunst: het mag allemaal heel erg gek zijn, als er maar een abstract-conceptueel idee achter zit. De installaties in Marres zijn geworteld in tradities, geschiedenis en maatschappelijke codes, maar geven de essentie niet prijs. Dat is wennen én verfrissen.
‘Porous Grounds, Sacred Codes’ is tot en met 17 mei 2026 te bezoeken in Marres, Maastricht.
Meer info: marres.org