Je kunt je afvragen wat Amerikaanse componisten bewogen heeft om begin jaren 1960 muziek te gaan maken die later ‘minimal music’ genoemd werd. Feit is dat in het naoorlogse West-Europa seriële muziek hoogtij vierde, een complexe stijl met strenge regels en elitaire trekjes. De muziek van minimalisten als Terry Riley, Steve Reich en Philip Glass was juist gebouwd op eenvoudige principes. Herhaling, transparante patronen, heldere ritmiek, primaire akkoorden. De drie genoemde componisten kwamen vanuit verschillende startpunten bij werken die binnen die criteria vielen. Van deze drie was Terry Riley, die vorig jaar negentig werd, de meest vrije en speelse. Zijn inspiratie haalde hij onder meer uit jazz en Indiase muziek.
Dat was te horen in het Minimal Music Festival dat plaatsvond van 16 tot en met 19 april in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Het festival liet daarnaast horen hoe groot de paraplu is waaronder je minimal music tegenwoordig kunt vangen. Wel is het lastig om te bepalen in hoeverre je de twee werken in het openingsconcert, Dead in Love van Ivan Vukosavljević en Storm Oratory van Kate Moore, uitgevoerd door ensemble Het Muziek, in dat genre kunt plaatsen.
Tanpura’s en onweer
Het werk van Vukosavljević draaide om alternatieve stemmingen, waarin klavecimbels en violen een belangrijke rol speelden. De componist zelf begon op een tanpura, een snaarinstrument met een brons gonzende klank waarop de basistonen van een raga in Indiase klassieke muziek gespeeld worden. Hij speelde er een steeds herhaalde melodie op door flageoletten te spelen op de snaren. Daarmee luidde hij een negendelig werk in, waarin hij steeds andere instrumenten op de voorgrond zette. Dat konden twee klavecimbels zijn, een orgel, een vijftal strijkers, vier tanpura’s, maar ook een sarod – een Indiaas tokkelinstrument met een diep galmend geluid, dat hij zelf bespeelde. De alternatieve stemmingen, afkomstig uit vroege westerse muziek en oosterse tradities, zorgden vaak voor schurende, wringende samenklanken, die soms opbloeiden tot glorieuze, rijke akkoorden. Zo bouwde hij ongekende klankwerelden met al even ongekende kleuringen. Intrigerend, en van tijd tot tijd vol schittering, maar ook aan de lange kant. Vooral omdat je te vaak geen idee had waar melodieën en akkoorden naartoe gingen. Doordat de negen delen merendeels helemaal op zichzelf stonden, miste Dead in Love een grote boog die de muziek samenhang had kunnen geven.
Kate Moore’s Storm Oratory, met een hoofdrol voor de Australische percussioniste Claire Edwardes, was meer een geheel. Je kon je voorstellen dat je luisterde naar de geboorte, het losbarsten en het over de horizon verdwijnen van een hevige onweersbui. Het aanwakkeren van de wind door het gebladerte van bomen, de wervelingen in de lucht, het plotselinge verschil in luchtdruk, de veranderende kleuren in lucht bij het naderen van de storm. Al deze zaken kon je projecteren op de muziek, waarin Edwardes haar beheersing van het slagwerk voluit tentoonspreidde, van marimba tot trommels en gongs. Alles speelde ze met hetzelfde vloeiende gemak.
Slagwerkwartet legt het af tegen pionier
Slagwerk stond vrijdag ook centraal in het concert van de Britse drummer en tablaspeler Sarathy Korwar, waarvoor hij drie andere percussionisten om zich heen verzameld had: Magnus Mehta op diverse slagwerkinstrumenten, Donna Thompson op drums en Gurdain Singh Rayatt op tabla’s. Allemaal doorgewinterde musici met een indrukwekkende staat van dienst van wie je iets zou moeten kunnen verwachten. Deze verzameling bleek niet in staat een kracht te ontwikkelen die boven de collectieve inbreng uitsteeg. Integendeel, het leek eerder alsof ze elkaar in hun creativiteit beperkten. Sowieso was het een slecht idee van Korwar om het optreden te beginnen met zang. Het enige dat de vier ermee aantoonden was dat ze matige zangers zijn. Bovendien was het melodietje dat ze ten gehore brachten volstrekt oninteressant, en niet geschikt voor herhaling – waar ze zich aan bezondigden. Erger was dat ze in hun drumwerk steeds terugvielen op simpele, gemakzuchtige basisritmes. De enige die zich daaraan ontworstelde was Singh Rayatt, die met zijn inventieve tablaspel uitgroeide tot de absolute topman van het gezelschap.
Verwantschap met Indiase muziek was te horen in A Rainbow In Curved Air, het eerste van twee werken waarmee ensemble Bang on a Can All-Stars vierde dat minimal-pionier Terry Riley vorig jaar negentig geworden was. Het was een versie, gearrangeerd door Rileys zoon Gyan, die aanzienlijk verschilde van de opname die in 1969 uitkwam. Gebleven waren de snelle riedels van het elektronische orgel in handen van David Friend, ooit overgenomen door The Who en Soft Machine. Nieuw waren solo’s op klarinet en gitaar, en de toevoeging van drums. De omzwervingen van klarinettist Ken Thomson trokken de muziek de ene keer richting jazz, dan weer naar Indiase raga’s, zoals gezegd twee inspiratiebronnen van Riley. Met de drums van David Cossin en de gitaar van Taylor Levine kreeg de muziek krachtige rock-elementen. Jammer genoeg sloeg Cossin de geluidsbalans regelmatig uit het lood, waardoor orgel en cello kopje onder gingen in de massa. Een aanwinst was de opname van een utopisch gedicht dat Riley in 1969 geschreven had, en door hem voorgedragen. Het begint met de woorden ‘And then all wars ended’, en ziet het zuiden van Manhattan veranderd in één grote weide, waar daklozen ongestoord van de zon kunnen genieten.
In C, het bekendste werk van Riley, vormde het sluitstuk van dit concert, met aanstekelijk enthousiasme uitgevoerd door het ensemble met enkele gasten. Voor dit werk speelde Cossin vibrafoon en nam Friend plaats achter de piano. De combinatie van deze instrumenten en de puls van hun ritme leken vooruit te wijzen naar Music for 18 Musicians van Steve Reich, die deelgenomen had aan de allereerste uitvoering van In C. Bijzonder was de Arabische luit van Jawa Manla die aan het ensemble was toegevoegd, waarmee het stuk een heel nieuwe kleur kreeg.
Inventiviteit op toetsen en vellen
Op zaterdag lieten Nik Bärtsch en Tania Giannouli horen dat je bedachtzame pianomuziek kunt spelen zonder dat het verzandt in de klef en clichématig romantische neoklassiek waar de concertagenda de laatste jaren in het kielzog van Ludovico Einaudi mee overvoerd wordt. Hoewel ze nog niet zo heel lang als duo opereren, kreeg je het stellige idee dat ze één geest vormden. Dat gold ook momenten waarop ze totaal verschillende paden volgden. Zo begon Giannouli met akkoordengangen die in cirkels rondrenden, terwijl Bärtsch met mallets het houtwerk in zijn piano beklopte. Maar zonder duidelijk zichtbare signalen sloegen ze gezamenlijk nieuwe richtingen in. Giannouli begon noten te spelen met gedempte snaren, en Bärtsch bewoog handen en vingers in razende vaart over de toetsen, uiterlijk de rust zelve. Door met rubberen mallets in de lengte over open snaren te strijken liet hij zijn piano zingen als een bronstige bultrugwalvis. Samen vlogen ze op de vleugels van hun verbeelding, in bewegingen die je soms deden vergeten te ademen.
Inventief was ook het spel van de Iraanse slagwerker Mohammad Reza Mortazavi, op tombak (een vaastrommel) en daf (een lijsttrommel). Zijn technische beheersing was fenomenaal. Als geen ander wist hij het vel van de tombak te laten zingen, met roffels van vingertoppen en nagels, door het vel op verschillende plaatsen te bespelen en tonen omhoog en omlaag te buigen wanneer hij druk op het vel uitoefende, en het weer losliet. Soms leek het of je naar elektronica luisterde. Met minimale middelen sprak hij een rijke taal, vol nuances, en met maximale zeggingskracht.
Muzikale metamorfose
Het Minimal Music Festival sloot af met een optreden van het Australische trio The Necks, die in een klassieke jazztrio bezetting spelen. Bijzonder aan hun concerten is dat je weet wat je te wachten staat, maar dat het resultaat altijd verrassend is. Pianist Chris Abrahams begon met een wijdlopige melodie die hij steeds herhaalde, met kleine variaties. Drummer Tony Buck reageerde erop met doffe roffels, waar hij op den duur ook zijn bekkens bij betrok. Lloyd Swanton speelde op zijn bas uiterst kalme noten, soms een octaaf omhoog springend. Abrahams ging langzaam over op zachte akkoorden, terwijl Buck begon aan een rondgang langs zijn bekkens, eerst met de omwoelde kant van zijn mallet, daarna met het metaal. Zo lieten ze de muziek steeds verder transformeren, zonder dat de sfeer van de muziek ingrijpend veranderde. Waar je naar zat te luisteren was evolutieleer in muzikale gedaante.
Het festival bestreek een breed terrein, dat van tijd tot tijd buiten de grenzen van minimal music bleek te liggen, maar toch steeds verwantschap met de bron liet horen. Het gevarieerde, rijkgeschakeerde programma toonde aan dat de stijl misschien meer dan zestig jaar oud is, maar in al zijn vertakkingen nog steeds blaakt van levenslust, en verbeeldingskracht.
Gezien: Minimal Music Festival 2026, Muziekgebouw aan ’t IJ, Amsterdam. 16-19 april, 2026