Hoe verklank je radioactiviteit? Dat soort vragen stelde Hildur Guðnadóttir zichzelf toen ze het aanbod kreeg om muziek te schrijven voor de HBO-televisieserie ‘Chernobyl’. De IJslandse componiste die dit jaar ‘Associate Artist’ is hij het Holland Festival verdiepte zich niet alleen in deze specifieke kernramp die in 1986 in Oekraïne had plaatsgevonden, maar ook in kerncentrales in het algemeen. En wat daar eventueel uit voort kan komen. Hoe vang je ‘angst’ in muziek?
Guðnadóttir besloot, samen met Chris Watson, veldopnamen-specialist en mede-oprichter van de Engelse industriële rockgroep Cabaret Voltaire, geluid op te nemen in de buiten werking gestelde kerncentrale Ignalina in Litouwen, waar ook de filmopnamen voor de TV-serie werden gemaakt. Die geluidsopnamen werden door Guðnadóttir samen met Sam Slater, ook componist en tevens haar echtgenoot, bewerkt en als grondstof gebruikt voor de score van de serie. Ze kreeg er onder meer een Grammy Award voor.
Filmmuziek is in principe toegepaste muziek, die de beelden en vooral het verhaal daarachter moet versterken. Voor de concertversie op het Holland Festival hebben Guðnadóttir en Slater getracht om met elementen uit de soundtrack van ‘Chernobyl’ een op zichzelf staand stuk te componeren.
Maar dan maakt het nog steeds uit of je als toehoorder de serie hebt gezien of niet. In het eerste geval is het onvermijdelijk dat de beelden in het hoofd van de luisteraar herleven. In het tweede geval zou de verbeelding bij de luisteraar een nieuw verhaal kunnen bewerkstelligen. Of, waarschijnlijker, een sfeer.
Aan de uitvoering in de Gashouder op het Westergasfabriekterrein zijn bewust géén beelden uit de HBO-serie toegevoegd. Wel is er een lichtinstallatie van kunstenaar Theresa Baumgartner, die onder meer gebruik maakt van zo’n tweehonderd strategisch opgehangen buislampen die in nauwe relatie met de muziek in talloze combinaties en formaties kunnen oplichten.
De performance opent met enkele stukken door het Groot Omroepkoor. Op de soundtrack van ‘Chernobyl’ wordt de muziek van Guðnadóttir éénmaal onderbroken door het Homin Lviv Municipal Choir. In haar interview met Gonzo (circus) motiveerde de IJslandse die keus door te wijzen op ‘de ongelofelijke historie van koorzang in Oekraïne. Die muziek heeft zo’n diepe connectie met de emotionele natuur van dat land’.
In Amsterdam legt het kleine halve uur koorzang vooral een bodem van harmonie en schoonheid, waarna een aanzwellende elektronische ‘drone’ gestuurd vanaf een plateau in het midden van de gashouder de ommekeer bewerkstelligt naar een andere, meer onheilspellende klankomgeving. Op het podium Guðnadóttir, Slater, Baumgartner en een onbekende man – ieder de blik gericht op het scherm van een laptop en een cockpit aan elektronica. De onbekende man, die verder niet wordt voorgesteld vervangt Chris Watson die, zo meldt het festival, vanwege persoonlijke omstandigheden niet aanwezig kon zijn. Overigens liet hij het vorige week, toen hij met Cabaret Voltaire in Paradiso zou spelen, ook al afweten. Daar is dus iets serieus aan de hand.
Het stapelen van de samples blijkt – net als bij de soundtrack een opmerkelijk glooiend en harmonieus geheel op te leveren, wat zo nu en dan nog versterkt wordt door de tekstloze zang van de componiste. Soms klinkt de muziek wat ritmischer, soms wat meer noise-achtig. Het publiek kan rond het podium met de musici lopen en zo het geluid op verschillende plekken verschillend ervaren, al kiezen de meeste bezoekers toch voor een vaste positie, staand of zittend op de grond. Wie zich in de buurt van de wand van de gashouder bevindt, ervaart het geheel vooral als een ‘environment’. Hoe dichter je naar het podium komt, zeker met direct zicht op Guðnadóttir en Slater, des te sterker het ‘concertgevoel’ wordt.
Na pakweg twintig minuten fraai vormgegeven industriële bromtonen en gefluit slaat de eentonigheid een beetje toe en daarmee de verveling. Maar de finale is weer overtuigend: Steeds sterker aanzwellende pulsen gecombineerd met stroboscopische lichteffecten. En, heel verrassend, opeens een geluid dat klinkt als een loeihard knappende snaar. Een climax die de totale ineenstorting lijkt ter verklanken, gevolgd door een zeurende toon die nog een tijdje aan houdt, zoals zeurende tonen wel vaker van geen ophouden weten. In dit geval is het de slottoon. Een mooie, verzorgde performance. Maar niet een waarmee geschiedenis geschreven wordt.
Hildur Guðnadóttir & Sam Slater: ‘Chernobyl’. Holland Festival. Za 20 juni 2026, Gashouder, Westergasfabriek, Amsterdam