November Music
Yerai Cortes @Le Guess Who? - (c) Rogier Boogaard
Events

Le Guess Who? is een oneindig festival

Fietsers met een doodswens, de hogere wiskunde die de logistiek uitdenken is, de keuzestress, de overvloed, het gebrek aan eetmogelijkheden of de ticketprijs: elk jaar komen dezelfde ergernissen terug tijdens het vierdaagse Utrechtse festival Le Guess Who? Toch is twintig jaar na de eerste editie duidelijker dan ooit dat er niets, maar dan ook niets ter wereld bestaat dat aan deze ‘celebration of sound’ kan tippen.

Het verhaal is inmiddels wel bekend: ooit begon Le Guess Who? als een bescheiden indiefestival met een focus op de Canadese scene. Vernoemd naar de gelijknamige band uit datzelfde land. Sinds 2007 is het gegroeid tot een mastodont van experimentele en onbekende muziek die moeiteloos elke uithoek van het megalomane TivoliVredenburg kan vullen, alsook een dozijn of wat locaties in de rest van Utrecht. Sinds de verhuizing naar het nieuwe Tivoli in 2014 is LGW? een relatief groot festival met voor deze genreniches ongekende mogelijkheden. Tweeduizend man in de Ronda voor twee uur instrumentale dronemuziek? Moet kunnen. Pat Thomas met niet één maar twee projecten laten optreden? Waarom niet. Elk jaar een of andere grootmeester uit een in het westen volkomen onbekende muziekgemeenschap? Vanzelfsprekend.

Geen indie meer

Een cliché is inderdaad dat je op LGW? alle mogelijke soorten muziek uit alle mogelijke windstreken kunt tegenkomen. En de nieuwsgierigheid van de programmeurs lijkt inderdaad onbegrensd (met eindeloos veel visumperikelen tot gevolg), maar wat dit jaar schittert door afwezigheid, kijkend naar de oude LGW?-posters die in TivoliVredenburg zijn tentoongesteld, is het ‘indiegeluid’ waar het in 2007 allemaal mee begon. De tijden dat er namen als Wilco, Deerhunter, Stephen Malkmus en The Breeders bovenaan de lijst stonden, zijn sinds de coronajaren definitief voorbij. Maar deze editie valt pas écht op dat er, ook met een vergrootglas, vrijwel geen singer-songwriter, indie-veteraan of opkomende postpunkband meer te vinden is (dat curator Tropical Fuck Storm daags voor het festival moest afzeggen, heeft LGW? daarbij niet geholpen). 

Exemplarisch voor de evolutie van het festival is Carmen Villain. Op haar Bandcamp-pagina staan ze niet meer, maar haar eerste albums bestonden uit onversneden dreampop – super melodieuze liedjes met gitaren, vocalen, een kop en een staart. Dat was tien jaar geleden. Nu vult Theater Kikker zich tijdens het optreden van de Noorse muzikant met langzame en onbestendige maar prikkelende dub-techno. Villain bouwde haar laatste album ‘Memoria’ op uit akoestische instrumenten (fluit, viool, trompet, klarinet) die live uit een doosje komen. Maar de textuur blijft, mede dankzij het geweldige geluid in Theater Kikker, overeind. Met de speakers hoog in de linker- en rechterbovenhoek is het alsof je je tussen twee tektonische platen begeeft, waar het voortdurend bonst en knispert en het op een onbewaakt moment zomaar kan ontploffen. 

Ooit was er een tussenfase. In de edities 2014 tot 2016 maakte LGW? in twee richtingen gebruik van de schaaluitbreiding: grotere namen voor zalen als de Ronda, maar ook extra ruimte voor experiment in de nieuw vrijgekomen ruimte. Dat resulteerde tijdens die edities in een mix van ervaringen waar menig LGW?-veteraan nog steeds nostalgisch over doet. Toen werd je als bezoeker geslingerd tussen toegankelijke sets van bands als Parquet Courts of Destroyer, kon je twee uur lang de Swans-zweethut in gevolgd door een legendarische Autrechre-set, om daarna door te steken naar een dronemuziekmarathon in de Pandora-zaal van Tivoli (waarover verderop meer). De contrasten tussen vrij lange concerten van relatief grote namen onderling alleen al, maar ook tussen die ankerpunten in het programma en de soms onverwachte experimentele uitspattingen, maakten van die edities tot op de dag van vandaag de onovertroffen LGW?-goudstandaard.

En toch lijken de affiches van toen op veel vlakken minder te bieden dan die van vandaag. Er zijn nog meer namen bij gekomen sindsdien, dat zeker, maar gaandeweg is ook de balans veranderd. In 2015 begon LGW? te werken met curatoren: indie-namen als Wilco of Julia Holter cureerden plots relatief obscure namen zoals Arnold Dreyblatt, Container en Pauline Oliveros. Vanaf 2017 volgde een nieuwe stap: de bewuste keuze om meer niet-westerse muziek te programmeren. Iets wat dan al lang hoog op de agenda staat van LGW? wordt vanaf dat moment front and center geplaatst, ten koste van dat wat de programmeurs al te bekend in de oren klinkt. Het heeft geleid tot een nieuwe werkelijkheid: hoogst experimentele muzikanten als Bill Orcutt en Valentina Magaletti zijn hier the usual suspects; en een refrein horen is inmiddels als het spotten van een bedreigde diersoort. Zo’n benadering kan fantastische dingen opleveren, maar impliceert ook meer onzekerheid. Onzekerheid over de live-kwaliteit van de acts en over de routes en raakpunten die een bezoeker voor zichzelf in het programma kan vinden. 

Overvloed

Dat meer keuze de beleving niet per se ten goede komt, bewijst Los Thutanaka, vorig jaar nog een verrassingsact, nu curator en daardoor alom aanwezig. Op vrijdagavond spelen beide siblings een soloshow en allebei maken ze een wat verloren indruk. Joshua Chuquimia Crampton staat in geheel zwart cowboyornaat op het podium in de Pandora, met enkel een gitaar en een doos pedalen. Vanaf de eerste tel is het een uur lang shredden – in blokjes van drie à vier minuten. De ritmes zijn geworteld in de muziek van de Aymara, een inheemse Andescultuur waar de Californische siblings mee zijn opgegroeid, en werken zeer aanstekelijk. Maar wie Los Thutanaka vorig jaar al zag, merkt dat dit een smoel mist. Zou Chuquimamani-Condori dan het meesterbrein zijn? Onder de naam DJ E geeft hen Aymaraanse volksmuziek een hyperpopjasje, waarbij hun Boss-sampler aan diggelen wordt gespeeld. Het is nét geen club- en ook nét geen kermismuziek. Ook hier ontbreekt het aan overtuiging. Een paar verdiepingen hoger haalt de Braziliaanse DJ K op dat moment vergelijkbare trucjes uit – in zijn geval met een nadruk op baile funk, en met veel meer succes.

Gelukkig komt het een dag later allemaal goed. Om kwart voor één ‘s nachts wordt de Grote Zaal alvast wakker geschud door Comunidad Sikuris Berlin, een drumcirkel-met-panfluit die tussen het publiek speelt. Een half uur later volgt Los Thutanaka in volle glorie, gekleed als rancheros in felgroene glitterpakken. Het is min of meer dezelfde set als een jaar eerder: een ijzersterke set welteverstaan, veel meer dan de som der delen. Maar zijn die losse delen dan niet ten overvloede geprogrammeerd? 

Comunidad Sikuris Berlin @Le Guess Who? - (c) Jelmer de Haas
Comunidad Sikuris Berlin @Le Guess Who? – (c) Jelmer de Haas

Want ook tijdens deze jubileumeditie is de overvloed pijnlijk. Al jaren ontkom je op LGW? niet aan het feit dat er meerdere festivals parallel lopen, festivals die elkaar nooit zullen raken. Of je gaat er als een blanco blad in en neemt die 215 euro voor lief, of je steekt uren in de voorbereiding en hoopt dat de praktijk de theorie matcht. In het eerste geval ben je als doorgewinterde muziekliefhebber beter af bij kleinschaliger en goedkoper festivals – want hier laten we de Utrechtse verblijfsopties en horeca nog even buiten beschouwing. In het tweede geval kunnen je plannen makkelijk gruwelijk mislopen. Of fenomenaal uitpakken.

Trillend gebouw

Neem nu het contrast in ervaring tussen het concert van Mark Fell en Pat Thomas ergens hoog in het Tivoli-gebouw en de kille fietstocht naar een industrieterrein waar een gebouw staat dat lijkt te trillen. Of nee, het lijkt niet zo. Het trilt gewoon echt, 24 uur aan één stuk. Niet één, maar twee monumentale sound systems met de diepste, meest kwaadaardige bas die je ooit hebt meegemaakt zijn de oorzaak. Binnen minder dan een uur ga je als LGW?-bezoeker van een concert met een krankzinnige moeilijkheidsgraad – Mark Fell gooit met elektronische modder en kijkt of pianist Pat Thomas er iets mee kan (spoiler alert: hij kan er iets mee) – naar een setting die lijkt weggelopen uit 2005. Bij 24 Hour Dub geen grote lichtshow of schermen. Enkel bas en rookmachines. De sfeer is op z’n zachtst gezegd aan. En dan moet de strijd tussen The Bug en Ghost Dubs nog volgen. Zij zorgen voor een sonisch shock & awe-salvo waar de falende Amerikaanse defensie-industrie nog wat van kan opsteken. De overgangen zijn lomp, de ‘coupletten’ (een beter woord vinden we even niet) in de set zijn gruwelijk. Het publiek gaat volledig op in de olietanker aan lawaai die wordt uitgestort. Weinigen filmen, velen dansen introspectief. 

Indirect brengt deze ervaring ons ook terug naar de editie van 2014, toen 24 Hour Drone de Pandora-zaal in Tivoli overnam. Ook toen kon je na je ontbijt even buurten en je innerlijke contrastfetisjist zonder veel moeite vinden. In die twaalf jaar is er evenwel veel veranderd. 24 Hour Dub is met een capaciteit van makkelijk 1000 man en losse kaarten, een kwantumsprong tegenover het dronefest. Het is een verschil tussen iemand als Carla Bozulich die geluiden maakt met twee zwemnoodles voor een zittend publiek van twintig man en een volle hal die net zo goed een dubset met emcee apprecieert als een dik streepje noise dat uit de soundsystems komt. Het publiek is nu gemêleerder dan toen en nieuwe gemeenschappen, waaronder ook niet-muzieksnobs, raken in meer of mindere mate betrokken bij LGW?

Oneffen acts

Naar eigen zeggen boeken de programmeurs van LGW? het liefst artiesten waar ze zelf ook nog nooit van hebben gehoord. In de praktijk betekent dit dat ze ver buiten het gebruikelijke club- en festivalcircuit om boeken en vaak artiesten naar Utrecht halen die misschien wel voor het eerst in het buitenland spelen. Dat geldt in ieder geval voor Tercet Imperial. Het drietal uit Oost-Polen vertolkt “traditionele volksliederen met ietsje meer moderne instrumenten”, waarbij de nadruk op ietsje ligt: zowel het keyboard als het elektrische drumstel lijken zo ergens na de val van het IJzeren Gordijn bij een speelgoedhandel op de kop te zijn getikt. De retrofuturistische draai die de twee muzikanten in tracksuits aan het typisch Poolse mazurkageluid geven houdt het midden tussen Herbie Hancock en happy hardcore. Vrijwel elk lied ontaardt in een minutenlang jam, waarbij zangeres Joanna Sztucka stralend rond zwiert en met haar hoofddoek zwaait, en de zaal af en toe het geduld verliest. In het geval van het slotlied (een lied over pauwen, aldus Sztucka) betaalt de jam zich wél uit en ontaardt de Cloud Nine in een ongebruikelijke staat van euforie. Het wekt de indruk een culthit-in-wording te zijn, zeker als ze op Eurosonic een halfuurtje korter spelen. 

Tercet Imperial @Le Guess Who? - (c) Maarten Mooijman
Tercet Imperial @Le Guess Who? – (c) Maarten Mooijman

Posuposu Otani trad vorig jaar al voor het eerst buiten zijn thuisland Japan op, toen op het Haagse Rewire. Het moet ook nu weer een vreemde gewaarwording voor hem zijn geweest: een zaal waar een uur van tevoren al een paar honderd man voor in de rij staat. Nederlanders zullen wel gek zijn op keelzang. Het is gelukkig het wachten waard. Otani is een LGW?-act van het oneffen soort, eentje met weinig vlieguren. Tussen elk lied lijkt hij de kluts volledig kwijt en bladert hij driftig door zijn bladmuziek, maar als hij speelt is het wonderlijk. Zijn repetitieve, open gestemde gitaarspel heeft wel wat weg van het koraspel van Toumani Diabaté, als hij ‘gewoon’ zingt klinkt het net als Blind Willie Johnson, maar trekt hij zijn keel volledig open, dan is het met niets te vergelijken. Met recht van ver ingevlogen. 

Posuposu Otani @Le Guess Who? - (c) Lisanne Lentink
Posuposu Otani @Le Guess Who? – (c) Lisanne Lentink

Dat geldt helaas niet voor alle acts. Nirosta Steel is een van de meest onwaarschijnlijke succesverhalen van 2026. Op aandringen van de band Chanel Beads bracht de 69-jarige Amerikaan, die in de jaren tachtig en negentig veelvuldig met Arthur Russell samenwerkte, een mutant discoalbum uit waar hij veertig jaar aan heeft geknutseld. Dat zijn stem niet meer zo helder klinkt als in 1986 is geen schande, maar alles dat ‘MY SKYSCRAPER’ zo opzwepend, koortsachtig en sexy maakte, wordt door Steven Halls jonge, onervaren gelegenheidsband volledig platgeslagen. Vooral de bassist speelt alsof hij tot voor kort nog in een Nile Rodgers-tributeband zat. Enige kwaliteitscontrole was hier op zijn plaats geweest.

Niet dat dat altijd hoeft, want hoewel het Japanse duo BBBBBBB in essentie geen muziek maakt en een act heeft die vóór deze LGW? nooit op een podium in de letterlijke zin van het woord stond, is wat ze doen zo debiel en visceraal dat het gewoon weer leuk wordt. Ze komen over als een duo performers dat het fenomeen LMFAO parodieert en er iets aan toevoegen dat we enkel kunnen omschrijven als ‘happy crabcore’.

Alles is ritme

Op een festival dat niet meer aan headliners doet, is Grouper de uitzondering die de regel bevestigt. Met haar anderhalf miljoen maandelijkse luisteraars op Spotify is zij met geruime afstand de grootste naam op deze editie. Een handjevol bezoekers vertelt alleen voor Grouper een ticket te hebben gekocht. Maar ook dit is geen artiest waar je vrijblijvend om het hoekje kunt kijken, alleen al omdat de rij drie kwartier voor aanvang al om de hoek van de Jacobikerk reikt. Binnen verft Liz Harris geduldig met duizend tinten ruis, waarin soms de schaduw van een folkliedje in te ontwaren is. Wat eerst nog zacht genoeg klinkt om door piepende kerkdeuren te worden overstemd, vult uiteindelijk het hele schip. Hier moet je je aan overgeven, als dat lukt. Vijf minuten voor de geplande eindtijd pakt Harris haar gitaar er nog eens bij voor een subliem slotakkoord. Afhankelijk van wie je het achteraf vraagt, voelt dat slotakkoord inderdaad als vijf minuten of als het halfuur dat het uiteindelijk duurt. 

Wie zich liever aan iets heel anders overgeeft dan de goeddeels vormloze ambient van Grouper kan terecht bij أحمد [Ahmed], dat drie kwartier lang de Hertz-zaal overdondert met Pat – heb je ‘m weer – Thomas’ kamikaze-improvisatietechnieken, een ritmesectie die soms als één geheel klinkt (de manier waarop die bassist en de kick van de drummer soms exact hetzelfde speelden, was briljant), en vooral het caustische getoeter van saxofonist Seymour Wright. Alles lijkt – en is ook – ritme bij deze band. Laat dat net een rode draad van deze editie zijn.

Want wie ritme zegt, zegt ook goat (jp). Nadat ze drie jaar geleden terug op het podium verschenen, zijn ze bij elke tour alleen maar beter geworden. Geen loops, alleen krankzinnige precisie en een tel- en ritmevaardigheid die zeg maar gerust de antithese van Lars Ulrich genoemd mag worden. Hun set eindigt op LGW? met onverwacht veel noise en chaos, bijna alsof de band zichzelf uitdaagt om ondanks de ruis toch nog de ritmes aan te houden. Waar ze ook in slagen. Niet toevallig wordt de Ronda zowel op de eerste als de laatste dag afgesloten door ritme-acts bij uitstek, te weten de bijna als zware industrial klinkende Arsenal Mikebe (met assistentie van HHY en de onvermijdelijke Valentina Magaletti), en het eveneens uit Oeganda afkomstige Nakibembe Embaire Group. Hier horen we iets meer voorspelbaarheid in de set, maar vooral ook de live-kwaliteit die je LGW?-weekend kan doen slagen. Wie deze editie gaat voor de op ritme georiënteerde acts met een hoge livekwaliteit, heeft dus de juiste flow in het blokkenschema gevonden.

Ritme komt immers in veel vormen voor, zoals het ritme van de constante drone met afwisselend ergens tussen de tien tot vijftien muzikanten waar Water Damage menig bezoeker op dag één mee omverblaast. De door Thor Harris aangevoerde band verandert voor het festival in een heus collectief met onder meer leden van goat (jp) en Tortoise in de line-up. De marathonset van liefst twee uur klinkt opvallend strak en consistent, bijna alsof het gepland is. Echte uitschieters zijn er niet, maar de klankkwaliteit en het fascinerende komen en gaan van muzikanten op het podium zijn ruim voldoende om ons al die tijd zoet te houden. 

Japan blijkt een tweede rode draad in het programma van LGW? 2026, zeker als OOIOO mag opdraven. De band speelt niet heel vaak – wat ook te horen valt – maar kiest voor een puike setlist waarin hun meesterwerk ‘Nijimusi’ centraal staat. Dit is een gevalletje ‘’even de fans blij maken”. Generatiegenoten Melt-Banana sluiten de vrijdagavond af in de Ronda met de gekende hoop herrie en de illusie dat die gamecontroller in de hand van de vocaliste ook écht iets doet. Wie sowieso iets doet, is de gitarist, met gelaagde riffs die alle kanten opschieten en het LGW?-publiek verleiden tot heuse moshpits. 

Op het randje

Over het programmabeleid van LGW? kan veel gediscussieerd worden. Is het te breed? Te ongefilterd? Probeert het festival niet te veel dingen tegelijk? Ondanks alles is LGW? ook zeer consequent. Zoals in het tonen van onderbelichte scenes, ook uit conflictgebieden. Zo is Libanese muziek net als andere jaren weer goed vertegenwoordigd, met onder meer het project Bethlehem en spin-in-het-web-producer Fadi Tabbal. Sinds een aantal jaren heeft LGW? naast het gratis parallelle festival U? ook het hybride platform COSMOS, dat dit jaar niet alleen talks en films presenteert, maar ook live concerten. Het concept mag wat ons betreft de foyer van de Pandora ontgroeien, om écht plaats te nemen tussen de rest van het programma. Te meer omdat de plek niet goed werkt als een echt podium, terwijl er puike acts staan. 

Is de boeking van Yerai Cortés een gok of een van de speerpunten van dit jaar? De Spaanse flamenco-virtuoos krijgt meer dan een uur om de Grote Zaal in extase te brengen – iets waar hij met verve in slaagt. De vraag is of zo’n gelikte show wel een plek heeft op LGW? Wil en kan het festival ook een springplank zijn voor toekomstige wereldsterren, of is dit een toevalstreffer van een act die op het randje zit van een Rosalía-achtige popshow, maar eentje die wel heel goed uitpakt? Want laat het duidelijk zijn: Yerai Cortés en de vijf vocalisten die hem vergezellen zijn zowel materiaal voor Down The Rabbit Hole als een ontegensprekelijk hoogtepunt van deze LGW?-editie. Een concert als dit vormt bijna een wereld op zichzelf, een wereld waar je weer resoluut uitstapt zodra je naar de volgende zaal gaat, zoals de jazz van Henri Texier Quartet. Zoveel genres, zoveel scenes, zoveel curatoren. Het is vrijwel onmogelijk om er vat op te krijgen.  

Yerai Cortes @Le Guess Who? - (c) Rogier Boogaard
Yerai Cortes @Le Guess Who? – (c) Rogier Boogaard

Want dan laten we nog een volledige takeover van De Helling door Kaapverdische artiesten buiten beschouwing. Wat niet anders kan, want LGW? kun je vanuit oneindig veel invalshoeken voorbereiden, bezoeken en achteraf analyseren. Terwijl een verslag als dit (gelukkig maar) eindig is. Dat maakt het festival zowel frustrerend als razend interessant. Hoewel de kritiek dat een gemiddeld individu nooit iets kan met álle facetten van het festival staande blijft – terug naar de balans van 2014 t/m 2016 gaan zou in dat opzicht wonderwel kunnen werken – lijkende keuzes die het festival maakt zowel principieel als noodzakelijk. De koers die LGW? vaart, waarbij het zoveel mogelijk soorten onbekende muziek wil presenteren, is al een poos definitief. Tegelijk heeft het festival ook eigen favorieten en vaak bekendere namen waar het maar al te goed – zoals weleer – mee zou willen uitpakken, maar een ‘en en’ verhaal zou te duur zijn. Het afgelopen decennium zijn fees makkelijk verdubbeld, wat zeker al geldt voor relatief grote acts. Het en/of-verhaal houdt grotere risico’s in voor de gemiddelde bezoeker, maar levert op termijn wellicht een grotere impact op, iets waar het festival duidelijk van overtuigd is. . 

Is het sop uiteindelijk de kolen waard? Ja, als het meezit met de gemaakte keuzes. Altijd, als je geeft om goede muziek waar dan ook ter wereld. 

Nog meer nieuws krijgen over muziek en kunst?

Schrijf je in op de Gonzo (circus)-nieuwsbrief!