Futuristische pijporgels, daar draait alles om in het Berlijnse festival Aggregate, geprogrammeerd door het duo gamut inc, Marion Wörle en Maciej Śledziecki. Met behulp van laptops verkennen componisten de uiterste grenzen van het instrument. Afgelopen september vond de vijfde editie plaats.
De belangrijkste vraag is of digitale technologie ook een toevoeging betekent. Dat verschilt per concert, luidt het antwoord. En dus ook per componist, dan wel uitvoerder. Afgaande op wat er in drie dagen te horen was, staan drie parameters centraal. De snelheid van de gespeelde noten, samenklanken die niet met twee handen en voeten gerealiseerd kunnen worden, en de bediening van de registers. Het zijn gegevens die op een laptop ingeprogrammeerd kunnen worden en vervolgens via MIDI uitgestuurd worden naar een zogeheten ‘hyperorgel’.
Vogeltjes
In het openingsconcert op vrijdag 12 september speelde de Deense componiste Sandra Boss met timbres. Ze liet het orgel van de Kapelle der Versöhnung in ATEM, een titel die zal verwijzen naar het aanblazen van de pijpen van het instrument, tjilpen en kwetteren als een vlucht vogeltjes. Daaronder ontwikkelden zich langere, lagere tonen. Die begonnen een aarzelend dansje. Het gekwetter werd breder en dook in toonhoogte omlaag, werd een pompen in de diepere regionen van het orgel, verspreidde zich over meerdere registers. Het waaierde uit naar verscheidene lijnen, die samenbonden in melodieën en akkoorden, voor ze weer desintegreerden. Na een korte stilte ging het stuk weer door in een hoogte die je nauwelijks nog als toon kon onderscheiden. Dat boetseerde Boss tot een kwinkelerende leeuwerik, die zich ver boven een dreunende aarde verhief. Een installatieversie van het stuk was de twee volgende dagen te beluisteren.
Muzikaal mycelium
Het programma op de tweede dag in de Gedächtniskirche was gekoppeld aan het begin van de Monat der zeitgenössischen Musik. De organisatie ziet Aggregate kennelijk als een belangrijk onderdeel van dit grote evenement. Mads Kjeldgaard, net als Boss afkomstig uit Denemarken, heeft zich in Hyphal laten inspireren door de onderaardse verspreiding van myceliumdraden en hun onderlinge vervlechting. Zo klonk de muziek ook. Snelle gebroken akkoorden op wisselende hoogte werden lijnen die zich vermenigvuldigden en steeds meer dooreen strengelden. Het geheel leek pogingen te ondernemen om te dansen, maar werd telkens gehinderd door horten en stoten in het ritme. Huppelend en springend blaakte Hyphal van onbedwingbare levenslust. Na een korte vertraging raakte de muziek in een even plotse als hoge versnelling, om tot een abrupt einde te komen. Voor dit werk maakte Kjeldgaard gebruik van zelflerende en zelf-genererende algoritmen, een treffende gelijkenis met de manier waarop mycelium onder de grond beweegt en zich vermeerdert.
Kwikzilveren slingers
Het duo gamut inc was een samenwerking aangegaan met Sebastian Heindl, de vaste organist van de Gedächtniskirche. De opzet in dit ongetitelde stuk was dat hij zou reageren op wat de geautomatiseerde muziek hem voorschotelde. De muziek was het best te vergelijken met donkere wolken waar grillige stralen uit losbarstten. Net als in Hyphal bewoog het stuk zich haperend en stuiterend voort. Soms leek het even de adem in te houden, om dan voort te ijlen in een serie versnellingen, met akkoorden die zich steeds opnieuw ontvouwden. Razende slingers van kwikzilver en duwende clusters vormden een dreigende lawine die uiteenviel in kleinere stromen en zodoende niet tot wasdom kwam. Vervolgens was Heindl aan de beurt, zo leek het tenminste. In dit deel suisde en donderde het orgel. Vuur en zwavel daalde in dichte nevels op de aanwezigen neer, en loste op in tinkelende klanken. Het geheel maakte de indruk minder mechanisch te zijn. Niet duidelijk was of hij geschreven noten speelde (en door wie die dan geschreven waren), of dat hij vrij kon reageren en improviseren. In ieder geval was nu meer sprake van een herkenbare melodische lijn, terwijl eerder onvoorspelbaarheid troef was. Als toehoorder was je niet zeker van waar het programma en de mens van elkaar gescheiden waren, en waar ze in elkaar overliepen. Dat ondermijnde de meerwaarde van deze opzet.
Gouden licht
Het meest ingetogen deel van de avond was een optreden van Claire M Singer. De Schotse organiste speelde een compilatie van verschillende werken. In scherp contrast met de voorgaande stukken was haar muziek zacht van karakter, en toonde ze haar voorkeur voor lang aangehouden noten en samenklanken, waarin verschuivingen in klankkleur volop tot hun recht kwamen, en je soms strijkinstrumenten meende te horen. Een melodie die op zijn dooie gemak vanuit de diepten omhoog kroop, mondde uit in klanken die straalden alsof ze door een opkomende zon in een gouden licht gezet werden. Het gaf dit concert een pastoraal tintje. De rustige voortgang zette aan tot introspectie, ook al doordat de ruimte inspeelde op de muziek. Je werd aan alle kanten omringd en omspoeld door het geluid.
Blauw licht
Aggregate presenteerde ook op de derde avond drie concerten, ditmaal in de Sankt-Hedwigs-Kathedrale. Als eerste presenteerde de Duitse elektronische muziekcomponist Hanno Leichtmann een live-versie van Outerlands, zijn meest recente album, in de ruimte die voor dit optreden gloeide in een intens blauw licht. Hij weefde zijn muziek in meerdere lagen over elkaar heen. Een diepe bas schraagde vlugge motieven, die dwars door zacht fluitende tonen bewogen. Het was alsof je naar een gebouw keek met verschillende verdiepingen, waar zich achter ramen uiteenlopende voorvallen afspeelden. Vaak correspondeerden die met elkaar, maar vaak was er geen ander onderling verband dan dat ze zich gelijktijdig voltrokken.
Hel en verdoemenis
Het organiserende duo gamut inc had voor een eerste deel van een serie Music for Air de handen ineengeslagen met laserkunstenaar House of North. De lichtbundels, die door dikke wolken toneelrook vielen, vormden op en neer bewegende geometrische figuren op de orgelpijpen van de kathedraal, terwijl het orgel complexe klankpatronen, een reeks uitbarstingen en overdonderende hel en verdoemenis uitbraakte. Dit samengaan van beeld en geluid resulteerde in een worsteling tussen de zintuigen, waarbij de ogen het wonnen van de oren. De beelden bleven de aandacht afleiden van de muziek. Sowieso was er nauwelijks sprake van een correlatie tussen wat je zag en wat je hoorde. Met deze onevenwichtige overdaad lieten de makers zien waar het mis kan gaan als technologie te veel op de eerste plaats komt te staan.
Traag stappend orgel
Frédéric Blondy was met zijn uitvoering van Éliane Radigues Occam Ocean XXV, een opdracht van Claire M Singer voor haar Organ Reframed-festival, een opvallende afsluiting. Aan zijn uitvoering kwam geen machine of software te pas. Blondy moest zich in zijn gebruik van de registerknoppen aanpassen aan het feit dat hij ze niet zo kon uittrekken en induwen als nodig was voor het stuk. Dat gebrek viel nauwelijks op. In zo’n veertig minuten bewoog het orgel voetje voor voetje, uiterst traag van de onderste naar de allerhoogste regionen, waarbij het zwaartepunt telkens een beetje opschoof. Voor je het in de gaten had waren de basnoten verdwenen, en deden steeds hogere klankvelden hun intrede. Daarmee veranderde ook de kleur van de klanken. Net als de muziek van Singer bood dit werk ruime gelegenheid om de gedachten vrijuit te laten reizen. Het was het hoogtepunt van de avond, en eigenlijk ook van het festival als geheel.
Visionaire verbeelding
Dat geeft te denken. Het mag bekend verondersteld worden dat geavanceerde technologie niet garant staat voor briljante muziek. Maar in een festival dat technologische ontwikkelingen presenteert zou je verwachten dat het niet uitgerekend de stukken zijn waar geen digitale technologie aan te pas komt die de hoogtepunten vormen. Het toont eens te meer aan dat een sterke, visionaire verbeelding belangrijker is dan het uittesten van de uiterste mogelijkheden van een instrument.
Die twee kunnen samengaan. Dat blijkt uit AFK van Hampus Lindwall op een recente dubbel-cd, Aggregate – new works for automated pipe organs, met opnamen van eerdere edities van het festival. Humor en orgelrazernij gaan bij Lindwall hand in hand. Dat geldt ook voor twee werken op de cd van de Amerikaanse componist Conlon Nancarrow, die door gaten in rollen te stansen muziek schreef voor pianola’s – in zekere zin een voorloper van het hyperorgel. Vertaald naar hyperorgel blijft de muziek overeind in al haar ongebreidelde levenslust.
Componisten en codingexperts die nog niet eerder met de koppeling van een computer aan een pijporgel gewerkt hebben, zullen zich graag laten verleiden tot het experimenteren met de grenzen van wat daarmee mogelijk is. Het is goed dat een festival als Aggregate deze mensen de gelegenheid biedt om dat te onderzoeken. Maar je mag hopen dat mensen die het festival presenteert dat stadium voorbij zijn. Muziek voor digitaal aangestuurde orgels die weinig meer in lijkt te houden dan een demonstratie van verbluffende technische hoogstandjes, is als luisterervaring overdonderend, maar uiteindelijk ook mager.