Blog Magazine

Essay Afrofuturisme Now!


Van 14 tot en met 18 oktober staat het Rotterdamse WORM in het teken van het hedendaagse Afrofuturisme. Florian Cramer introduceert ons in die beweging, die ontstaan is op het kruispunt van avant-gardemuziek, sciencefiction, futurisme en de zwarte diaspora. Foto’s door D1L0 DeMiLLe.

Een toekomstig boek over de muziekgeschiedenis van de 21ste eeuw zou misschien 9 november 2013 als een datum noteren waarop een nieuwe avant-garde van de postkoloniale zwarte diaspora de klassieke Europese avant-garde ontmoette. Honderd jaar na de publicatie van ‘L’arte dei rumori’, het manifest van de Italiaanse futurist Antonio Russolo dat voor de eerste keer muziek gebaseerd op industrieel-machinaal lawaai propageerde, organiseerde deejay, producer en curator King Britt een concertavond met als titel ‘Bring the Noise: Afrofuturism x Russolo’ in het kader van het vierde experimentele muziekfestival van het podium fidget in Philadelphia.

Anti-retro

Naast King Britt remixten en sampleden de zwarte avant-gardistische deejays en musici Hank Shocklee, HPrizm, Computer Jay en Marlo Reynolds Russolo’s vroege noisemuziek die oorspronkelijk met zelfgebouwde mechanische ‘intonarumori’-apparaten werd gemaakt. Op het podium van die avond zat ook Ytasha Womack, auteur van het in 2013 gepubliceerde boek ‘Afrofuturism: The World of Black Sci-Fi and Fantasy Culture’, tot nu toe de meest toegankelijke introductie over de achtergrond, de geschiedenis en recente ontwikkelingen van het Afrofuturisme. En toch, als je dat boek in 2015 opnieuw leest, lijkt het alweer bijna verouderd. Het is te veAfrofuturismergelijken met een boek geschreven in 1977 over punk en new wave, een cultuur die in 1979 al sterk was veranderd.
Inmiddels is er een nog rijker globaal netwerk van afrofuturistische blogs en podcasts, festivals, zines en zelf gepubliceerde boeken, underground- en elektroakoestische muziek, workshops, films – van experimentele video’s op Vimeo tot en met nieuwe Afrikaanse sciencefictionfilms, beeldende kunst, mode, radiohoorspelen, parades en events. (Blanke) Europese critici zoals Mark Fisher, die in de hedendaagse cultuur slechts nog retro, nostalgie en hauntology zien, kunnen daar wel wat leren.

Sun Ra

Avant-gardemuziek en sciencefiction/fantasy: hoe gaat dat samen? Feitelijk was die combinatie de oorsprong van wat pas in de jaren 1990 Afrofuturisme werd genoemd. Bijzonder duidelijk is dat bij Sun Ra en zijn Sun Ra Arkestra: niet alleen beschouwde hij zijn avant-gardistische muziek als interplanetaire muziek, maar met ‘Space Is the Place’ uit 1974 maakte hij ook feitelijk een sciencefictionfilm. Daarin landt Sun Ra met een ufo in Californië, waarna hij de in de getto’s levende zwarte jongeren bevrijdt door ze mee te nemen naar een buitenaardse plek. De ‘ark’ van het Arkestra wordt daar letterlijk verbeeld.
Afrofuturisme 7In de film wordt al duidelijk wat ook in het hedendaagse Afrofuturisme speelt: dat zwarte mensen het gevoel hebben in de door kolonialisme en slavernij veroorzaakte diaspora letterlijk ‘aliens’ te zijn geworden, maar die status utopisch herinterpreteren.
In zijn podcast ‘Cosmic Culture: A Sonic Journey into AfroFuturism’ bevestigt King Britt dit: “We zagen de andere werelden in sciencefiction en comics als een vluchtweg […]. Soms herinner ik me hoe ik als kind dat in het zuidwesten van Philadelphia opgroeide, maar op een school zat met slechts weinig Afro-Amerikaanse kinderen, me ‘alien’ voelde.”

Mythologie

King Britt, die naast zijn werk als pop- en danceproducent experimentele elektronische muziek maakt, onder andere in zijn projecten Fhloston Paradigm en (samen met de afrofuturistische video- en mediakunstenaar Rucyl) Saturn Never Sleeps, is een van meerdere encyclopedisch geleerde intellectuelen van het hedendaagse Afrofuturisme. Zijn Cosmic Culture-mix omvat onder anderen Don Cherry en Herbie Hancock, King Tubby, Afrika Bambaataa, Ras G en Shabazz Palaces. Naast Sun Ra worden verder nog George Clinton en zwarte Amerikaanse schrijvers van intellectuele sciencefiction zoals Octavia Butler en Samuel Delany, vaak als referentie aangehaald.
Rasheedah Phillips, oprichter van het uiterst vitale afrofuturistische initiatief en blog The Afrofuturist Affair, en net als King Britt intellectuele encyclopedist en uit Philadelphia afkomstig, beweert daarom dat het Afrofuturisme voor een utopische traditie in de globale zwarte cultuur staat die ver terug in de tijd gaat: “Velen van ons waren Afrofuturisten voordat de naam bestond. Of je het mythologie noemt, spookverhalen, parabels, sprookjes, sciencefiction, religieuze verhalen of fantasy: people of colour hebben hun idee over oorsprong altijd gekoppeld aan een visie op de toekomst van de mensheid.”
Afrofuturisme 2Wel was er ook in het vroege Europese futurisme een sterk sciencefictionelement, met name in het Russische futurisme, met als hoogtepunt de door de avant-gardistische dichters Velemir Chlebnikov en Aleksei Kruchenych geschreven, door Michail Matyushin gecomponeerde en door Kasimir Malevich visueel ontworpen sciencefictionopera ‘Overwinning op de zon’ uit 1913. Het libretto was in de kunstmatige futuristische ZAUM-taal geschreven, die Chlebnikov en Kruchenych als ‘transrationele taal van de sterren’ uitvonden. Toch valt daar al op dat Sun Ra zich niet als overwinnaar op de zon, maar als haar ambassadeur beschouwde, en dat alle afrofuturistische stromingen van Sun Ra tot nu niet met de geschiedenis breken.

Circulaire tijd

Waar Marinetti en Russolo het culturele verleden – zoals de Nikè van Samothrace, de burgerlijke cultuur – het liefst wilden opblazen en daarom in lineaire kaders van tijd, ruimte en historische processen dachten, is er in het Afrofuturisme een circulair idee van tijd waarbij het verleden, het heden en de toekomst zich steeds mengen. De musicus en deejay Ras G., die zich met zijn project African Space Program duidelijk als Afrofuturist identificeert, klinkt niet alleen in zijn experimentele sets als een Sun Ra van de 21ste eeuw: in zijn set swingen elektroakoestische muziek, hiphop, house en spoken word-samples altijd mee. Net als King Britts mixes functioneert die muziek als tijdmachine die de luisteraars simultaan naar de toekomst en naar het verleden verplaatsen.
Sommige Afrofuturisten verbinden die visie op tijd met speculatieve wetenschap. Rasheedah Philipps, en de musicus en schrijver Camae Defstar/Moor Mother Goddess (die met ASUNRA SUNYA SIFR een album als hommage aan Sun Ra produceerde) begonnen met Black Quantum Futurism, een project dat eeAfrofuturisme 4rst een muzikale samenwerking was en later uitmondde in een anthologieboek genaamd ‘Black Quantum Futurism Theory & Practice’. Daarin leggen afrofuturistische artiesten en schrijvers het Black Quantum Futurism uit als een ‘nieuwe benadering van het leven en beleven van de werkelijkheid door middel van de manipulatie van ruimte-tijd’, met als doel ‘het kijken naar mogelijke toekomsten en ineenstortingen van ruimte-tijd naar een gewenste toekomst’. Daarnaast produceerde Phillips het minizine ‘Do-It-Yourself Time Travel’, dat op vier pagina’s samenvat wat de kunstenaar en activist ook in workshops leert: tijdreizen door middel van ‘alledaagse werktuigen zoals geheugen, verbeelding, manipulatie van taal en perceptie, muziek en kristallen’.

Slavernij

Phillips begon Afrofuturist Affair in 2011 met open mic-lezingen. Al snel volgden afrofuturistische gekostumeerde bals, en uiteindelijk een verbinding met het queer-geörienteerde collectief Metropolarity uit Philadelphia. Daarin werken zowel zwarte Afrofuturisten als blanke punks samen, geven zines en boeken uit en produceren een reeks hoorspelen getiteld ‘Octavia City’, een hommage aan Octavia Butler. Ook de meeste van Butlers verhalen zijn gebaseerd op het idee van reizen door tijd en ruimte, bijvoorbeeld haar roman ‘Kindred’ (1976), waarin de hoofdpersoon, een zwarte vrouw, naar haar zwarte en blanke voorouders in de tijd van de slavernij terugreist.
Afrofuturisme 3Duidelijk wordt daar niet alleen een andere kijk op tijd, ruimte en traditie dan in het futurisme van de Europese avant-gardekunst, maar ook een alternatief voor wat in de Amerikaanse populaire cultuur als futurisme bekendstaat: futuristische toekomstvisies van populaire wetenschappers en bestsellerauteurs als Buckminster Fuller, Alvin Toffler (‘Future Shock’¬ uit 1970, in 1983 door Herbie Hancock opgepikt in zijn album met dezelfde titel) en meer recent de kunstmatige intelligentie en ‘Singularity’-goeroe Ray Kurzweil. Feitelijk pikken de Afrofuturisten ook dit discours op, maar draaien een bijna exclusief blanke, techno-religieuze en lineair op de toekomst gerichte ideologie om naar een visie die zowel universeler is maar ook speelser, experimenteler en in cultureel-politiek opzicht anders gekleurd.

Stereotypes

Inderdaad is de vraag hoe precair de status van een Afrofuturisme is in een tijd waar de zwarte minderheid zowel in de Verenigde Staten als in Nederland altijd weer op de ergst mogelijke manier teruggeworpen wordt naar het heden, en naar het slechte verleden – door de omgekomen Michael Brown in Ferguson, Freddy Gray in Baltimore en Mitch Henriquez in Den Haag. Maar sciencefictioncultuur als ‘escapisme’, zoals King Britt het noemt, is ook het dwingend logische verzet tegen etnische stereotypering en kleinering (met als mooi voorbeeld Zwarte Piet in de Nederlandse samenleving), die zo perfide zijn dat ze elk imago van zwarte mensen als denkers bij voorbaat vernietigen.
De term Afrofuturisme komt wel uit een vergelijkbare tijd voort. De blanke Amerikaanse essayist Mark Dery, die ook over cybercultuur, hacking en culture jamming schreef, bedacht de term in 1994, twee jaar na de Rodney King-rellen in Los Angeles. Zijn essay ‘Black to the Future’ verwees naar Sun Ra, Jimi Hendrix, George Clinton, Herbie Hancock, Lee ‘Scratch’ Perry en Rammellzee, en omvatte daarnaast interviews met Samuel Delany, de musicus en schrijver Greg Tate en de professor in Africana Studies Tricia Rose. Dery’s beschrijvingen, en zijn status als buitenstaander, maken hem nog steeds omstreden binnen de afrofuturistische scene – een reden waarom ook over de term Afrofuturisme zelf nog regelmatig discussies plaatsvinden.
Afrofuturisme 5In de latere jaren 1990 gaf de Britse cultuurwetenschapper Kodwo Eshun – die ook deel uitmaakt van The Otolith Group – het muzikale Afrofuturisme met zijn boek ‘More Brilliant than the Sun’ (1998) een diepere theoretische onderbouwing. Hij schreef daarin ook over toen jongere artiesten als Drexciya en Jeff Mills. Mills komt in de recent verschenen experimentele documentaire ‘Man from Tomorrow’ van de Franse filmmaker Jacqueline Caux (die daarvóór de film ‘Presque rien’ over Luc Ferrari maakte) duidelijker naar voren als avant-gardekunstenaar en Afrofuturist.
In 1996 vertelde de film ‘The Last Angel of History’ van John Akomfrah en Edward George, allebei leden van het Britse Black Audio Film Collective, een zowel experimenteel-speculatief als documentair verhaal over het Afrofuturisme, met vele bekende getuigen zoals George Clinton, Samuel Delany, Greg Tate en Kodwo Eshun, en ook met Goldie en DJ Spooky. Daar werd Afrofuturisme al als een overkoepelend begrip voor de zwarte avant-garde gepresenteerd, zij het dat in die tijd de focus nog grotendeels lag op musici en schrijvers uit de klassieke creatieve industrieën – en er ook nog niet echt sprake was van het Afrofuturisme als brede bottom-up en DIY-cultuur.

Amsterdam

Nog weinig zichtbaar was toen het Afrofuturisme als stroming in de beeldende kunsten, in film en in technologie- en hackercultuur. Dat is sinds enige jaren veranderd. In 2013/2014 organiseerde het Studio Museum Harlem (New York) de tentoonstelling ‘The Shadows Took Shape’ die ’contemporary art through the lens of Afrofuturist aesthetics’ liet zien, onder andere met werken van de Amerikaan Laylah Ali, die op comics zonder tekst en lineair verhaal lijken, met ‘greenhead’ genoemde figuren, waarin etnische kenmerken onduidelijk worden, met werk van de van oorsprong Keniase kunstenaar en experimentele filmmaker Wangechi Mutu waarin de grenzen van het menselijke/vrouwelijke lichaam, planten en dieren speculatief vervagen. Mutu was tevens onderdeel van de tentoonstelling ‘Interstellar Low Wave’ in 2006, die door Sun Ra geïnspireerde kunst liet zien. ‘The Shadows Took Shape’ vertoonde ook een sculpturale installatie van de Nederlandse kunstenaar en Afrofuturist Charl Landvreugd. Zijn videowerk ‘Atlantic Transformerz’, dat hij in 2010 begon, is een cyclus over de vier continenten met als vertrekpunt de Afrikaanse diaspora in het Bijlmer-kwartier van Amsterdam.
In Amsterdam is ook de jonge fotograaf, video- en modemaker AiRich (Fana Richters) actief, die haar werk als ‘safely in the category of ‘Afrofuturism’’ beschrijft, en in haar fotografie uitsluitend zwarte modellen laat optreden die ‘niet aan de eisen van het ideale beeld van schoonheid in de westerse wereld voldoen’ om ‘de cultuur, mythologie en realiteit van de waarheid van zwarte mensen’ uit te drukken.
Met het werk van Landvreugd en AiRich wordt duidelijk dat het huidige Afrofuturisme niet langer een voornamelijk Amerikaans-Britse stroming is. Ook is het niet meer een concept alléén van en voor de Afrikaanse diaspora. Een belangrijk deel van het hedendaagse Afrofuturisme komt van het Afrikaanse continent zelf. De Keniase sciencefictionfilm ‘Pumzi’ van de filmmaker Wanuri Kahiu was een sensatie bij de première op het Sundance Film Festival 2010, en is nu al een klassieker voor het hedendaagse Afrofuturisme. De film vertelt, in indrukwekkende beelden, over een totalitaire post-apocalyptische samenleving die alléén nog in een overdekte kunstmatige omgeving kan overleven, en over een vrouw die aan die gesloten kringloop ontsnapt.

‘Kunst’

In een interview noemt Kahiu zichzelf een Afrofuturist, maar beweert ook, net zoals Rasheedah Philipps, dat dat niets nieuws betekent: ‘Ik denk dat sciencefiction een genre is dat in Afrika al veel en sinds een heel lange tijd wordt gebruikt’, met name een rijke traditie van ‘wat speculatieve fictie in relatie tot wetenschap is’. Dat wordt, volgens haar en anderen, ook zichtbaar in een boom van de hacker- en makercultuur in Afrikaanse landen, bijvoorbeeld in de futuristische brillen die de Keniaan Cyrus Kabiru van elektronisch afval maakt (grotendeels afkomstig uit westerse landen en verscheept naar Afrika). Volgens muziekdeskundigen zoals de Rotterdamse curator Sascha Roth komt de momenteel meest vooruitstrevende muziek sowieso van het Afrikaanse continent waar musici, volgens hem, hun westerse collega’s ‘rechts en links’ achter zich laten.
Wanuri Kahiu ziet de boom van het Afrofuturisme als kans, maar ook als risico: ‘We have to be very careful about being part of a trend for the sake of being part of a trend.’ Volgens haar hebben zwarte kunstenaars niet het privilege dat hun werken los van hun etniciteit worden gezien, maar altijd als uiting van een zwarte persoon. Afrofuturisme is dus ook voor Kahiu een hokje waarin ze als zwarte sciencefictionmaker wordt gestopt. Maar misschien ligt daarin ook een dialectische kans: dat daardoor ook de westerse kunsten duidelijker zichtbaar worden als niet meer dan een hokje. Het is goed mogelijk dat postkoloniale creatieve stromingen zoals het Afrofuturisme de 21ste eeuw bepalen. Wie dan nog ‘kunst’ maakt, hoort dan bij de blanke nostalgici.


Afrofuturism Now! bij WORM, Rotterdam

Van woensdag 14 t/m zondag 18 oktober vindt bij WORM in Rotterdam het festival ‘Afrofuturism Now!’ plaats, waarin hedendaagse afrofuturistische musici, kunstenaars, schrijvers, zine-makers, modemakers, film- en videomakers en speculatieve denkers een totaalprogramma presenteren. Veel van de hiernaast in het artikel genoemde artiesten nemen deel, vaak voor de eerste keer in Nederland en Europa. De focus van ‘Afrofuturism Now!’ ligt op underground- en DIY-cultuur. De artiesten die WORM een week lang in een afrofuturistisch lab zullen omtoveren, zijn onder anderen:

        Rasheedah Phillips, The Afrofuturist Affair
        Moor Mother Goddess/Camae Defstar, musicus en schrijver
        Ras. Mashramani, zinemaker, grafisch ontwerper en hoorspelmaker, lid van het Metropolarity-collectief
        Marlo Reynolds, musicus
        Nyfolt, sound/performance-project
        Morgan Craft, musicus
        Mutamassik, musicus en kunstenaar
      King Britt, DJ, musicus en curator

Tijdens het festival is er een afrofuturistische audiobar met hoorspelen, en worden afrofuturistische korte films non-stop vertoond. Er worden afrofuturistische zineworkshops aangeboden, workshops afrofuturistisch tijdreizen en lezingen van zelfgeschreven afrofuturistische sciencefiction. Ook wordt de WORM Klangendum-studio met zijn analoge vintage-synthesizers op afrofuturistische wijze benut, en de Underbelly-winkel biedt afrofuturistische boeken, elpees, cd’s, zines en badges aan.

Voor het festival verschijnt een programmaboek in samenwerking met de collagekunstenaar Dadasoulface (Bryan Danial Joseph).

Gedetailleerde informatie over het festivalprogramma is te vinden op www.worm.org.

Comments

comments


Dit artikel verscheen eerder in GC #129.

Koop deze editie in onze webshop!

Live

14 t/m 18 oktober: festival 'Afrofuturism Now!'

Reacties